Eo biển Hormuz vĩnh viễn không còn như xưa?

Hôm qua, giá dầu Brent và WTI tiếp tục tăng thêm hơn 2%, lần lượt đạt mức 86,02 và 80,78 USD/thùng.

Nguy cơ xung đột lan rộng

Giá dầu tăng cao khi chiến sự Iran tiếp tục khó lường. Hôm qua (17.7), CNN đưa tin Qatar, Kuwait và Jordan cùng ngày đã bị Iran tấn công, và Tehran cũng tuyên bố tập kích các cơ sở của quân đội Mỹ ở Bahrain, Oman và Syria. Mặt khác, Iran cũng thông báo một số cây cầu ở miền nam nước này đã bị đánh phá trong đợt tấn công mới nhất của Mỹ. Những cây cầu bị đánh phá nằm trên các tuyến đường kết nối với thành phố Bandar Abbas, một thành phố ven biển trên eo biển Hormuz.

Trong phân tích gửi đến Thanh Niên, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, đặt vấn đề rủi ro cuộc chiến có thể lan rộng.

Chuyên gia này cho rằng Mỹ tiếp tục tấn công các cơ sở hạ tầng dân sự và năng lượng của Iran, phản ứng của Tehran sẽ không dừng lại ở các tàu chở dầu và các căn cứ của Mỹ trong khu vực. Theo đó, Iran có thể sẽ mở rộng trực tiếp đến cơ sở hạ tầng năng lượng của các quốc gia vùng Vịnh. Điều này có thể dẫn đến sự đáp trả bằng quân sự từ các nước lân cận nhằm vào Iran. Khi xung đột lan rộng, Tehran có thể thúc đẩy lực lượng Houthi ở Yemen tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của Ả Rập Xê Út tại Yanbu hoặc đường ống Đông - Tây, thậm chí phong tỏa eo biển Bab al-Mandab là cửa ngõ của biển Đỏ dẫn đến việc có thêm 4 - 5 triệu thùng dầu mỗi ngày qua vùng biển này bị "khóa van".

Ảnh: AFP

TS Bremmer cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump tuy không muốn cuộc chiến kéo dài, nhưng sau một thời gian bản ghi nhớ với Iran được ký kết, ông dường như cho rằng tình trạng này kéo dài có thể dẫn đến một lệnh ngừng bắn mà Mỹ có nhiều bất lợi. Vì thế, Tổng thống Trump có thể tính đến giải pháp để khiến Iran nhượng bộ. Vị chuyên gia cho rằng ông Trump không đối mặt hạn chế lớn như mọi người nghĩ vì có thể ông đã chấp nhận đảng Cộng hòa đối mặt kết quả tồi tệ trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới. TS Bremmer cho rằng Tổng thống Trump quan tâm di sản của ông hơn là vị thế đa số của đảng Cộng hòa ở Hạ viện. Mỹ thời gian qua đã thiệt hại không quá lớn do cuộc chiến gây ra, chủ yếu nhờ vào dự trữ xăng dầu ở mức cao. "Điều này cho phép Tổng thống Trump duy trì chiến dịch tấn công hiện tại trong một thời gian", TS Bremmer đánh giá.

Bài toán của Iran

Vị chuyên gia chia sẻ: "Như tôi đã nói vào thời điểm bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran được ký kết hồi cuối tháng 6, thỏa thuận này không giải quyết vấn đề ở trung tâm của cuộc xung đột: Iran có bao nhiêu quyền lực đối với eo biển Hormuz. Hai bên đồng ý chấm dứt các cuộc phong tỏa kép và ngừng nổ súng, nhưng lập trường của họ không thay đổi". Và giờ đây, thỏa thuận đổ vỡ, bất đồng về Hormuz xuất hiện trở lại.

Theo ông Bremmer, Tehran xem sự mơ hồ trên là sự công nhận ngầm về quyền lực của Iran đối với tuyến hàng hải qua eo biển trên, nhưng Washington và các quốc gia vùng Vịnh thì không công nhận điều này. Trong những tuần sau đó, các tàu tiếp tục sử dụng tuyến đường phía nam Oman do Mỹ hỗ trợ, bỏ qua hành lang phía bắc do Iran kiểm soát. Các tài sản bị đóng băng của Iran, mà Tehran hiểu là một phần của thỏa thuận, thì không được giải tỏa. Từ đó, nước này cho rằng đã tôn trọng thỏa thuận nhưng không nhận được gì. Vì vậy, từ tuần trước, Iran bắt đầu tấn công các tàu đi qua tuyến đường Oman. Phản ứng lại, Mỹ trước tiên đình chỉ việc rút lệnh trừng phạt dầu mỏ của Iran, rồi tiến hành không kích với quy mô ngày càng tăng. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đã ra lệnh tái phong tỏa các cảng biển Iran. Eo biển Hormuz bị đóng cửa trở lại.

Trước khi tái bùng phát chiến sự, lưu lượng tàu chở dầu qua Hormuz dần phục hồi tương đương khoảng 25% so với mức trước chiến sự Iran nổ ra ngày 28.2. Trong 48 giờ sau khi chiến sự tái bùng phát, con số vừa nêu đã giảm xuống dưới 15%.

TS Bremmer đặt vấn đề: "Tehran chỉ cần cảnh báo việc di chuyển qua Hormuz là nguy hiểm thì đủ khiến cho các thủy thủ đoàn bất động và các công ty bảo hiểm giải trừ trách nhiệm thì eo biển ngưng trệ". Theo vị chuyên gia, Iran có đủ tên lửa chống hạm và máy bay không người lái để làm điều đó lâu dài ngay cả khi nước này bị Mỹ tập kích. "Không quan trọng lắm liệu hải quân Mỹ có sẵn sàng hộ tống các tàu chở dầu đi qua hay không; hầu hết các chủ hàng sẽ không đi qua nếu không có sự đồng ý của Iran", vị chuyên gia nhấn mạnh.

Ông cho rằng những gì Tehran theo đuổi không phải là tài sản Iran bị đóng băng hoặc nới lỏng các biện pháp trừng phạt mà bản ghi nhớ đã cam kết (và phần lớn không thực hiện), mà là sự kiểm soát và kiếm tiền vĩnh viễn, được thể chế hóa đối với Hormuz. Eo biển Hormuz là nền tảng của vị thế chiến lược cho Iran, giúp nước này có đòn bẩy và khả năng răn đe lớn hơn so với chương trình hạt nhân hay các lực lượng vũ trang thân hữu.

Những gì đang diễn ra có thể đi đến việc Iran thể chế hóa sự kiểm soát đối với eo biển Hormuz, phỏng theo vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ ở Dardanelles hoặc vai trò của Malaysia và Singapore ở Malacca. Theo cấu trúc này, một quỹ tập thể do các quốc gia vùng Vịnh chi trả sẽ chính thức hóa vai trò quản lý của Iran đối với tuyến hàng hải qua Hormuz. Đây cũng là điều Oman theo đuổi trong những tháng qua. Liên quan vấn đề này, Tổng thống Trump gần như sẽ không ký vào thỏa thuận nào cho phép Iran đạt mục tiêu trên, vì như thế chẳng khác nào là một "phần thưởng" cho Tehran. Ngược lại, Tehran dường như muốn nhiều hơn một khoản phí quản lý danh nghĩa và một ghế trong một quỹ tập thể.

"Có thể sẽ mất một cuộc phong tỏa kép lâu hơn và nặng nề hơn, hoặc một vòng leo thang xung đột, trước khi họ sẵn sàng đạt được thỏa hiệp đó", TS Bremmer nhận định và dự báo: "Dù thế nào đi nữa, eo biển Hormuz trước chiến tranh, với cơ chế mở, có lẽ đã biến mất vĩnh viễn. Bất cứ điều gì xuất hiện để thay thế nó sẽ phản ánh sự cân bằng quyền lực mới và gây tranh cãi trong hàng hải. Mỹ không thích điều đó, nhưng họ sẽ không có nhiều lựa chọn ngoài việc chấp nhận". t